"Hoa Kỳ Nhìn Từ Bên Ngoài"
Nguyễn Xuân Nghĩa - Người Việt ngày 20110404
Các nước Âu Châu và Canh bạc Libya
Ngoại trưởng Hillary Clinton của Mỹ
và Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy
trước ngày khai hỏa: ai cười cầu tài?
Hai tuần sau khi khai diễn chiến dịch Libya, Hoa Kỳ bắt đầu rút khỏi hoạt động quân sự thường nhật như dội bom, bắn hoả tiễn ngăn chặn quân đội của lãnh tụ Moammar Gaddafi. Việc đó, từ nay sẽ do Minh ước NATO đảm nhiệm, dưới sự chỉ huy của một ông tướng Gia Nã Đại.
Tính đến ngày 29 tháng Ba, mức "yểm trợ" - thay vì lãnh đạo - của Mỹ là bắn ra 97% tổng số hoả tiễn (207/214), thả xuống 76% số bom (445/600) và thực hiện hơn 62% phi vụ (1.103/1.772). Kết quả là, như Đô đốc Mike Mullen cho biết, tiêu diệt 25% sức chiến đấu của quân Gaddadi.
Làm tính nhẩm thì Gaddafi vẫn còn 75% vốn liếng để đánh tiếp!
Hai tuần sau khi thi hành Nghị quyết 1973 của Liên hiệp quốc, Liên quân Quốc tế vẫn giậm chân tại chỗ. Chế độ Gaddafi chưa đổ và vẫn có sức mạnh quân sự gấp 10 phe nổi dậy. Dù có sự yểm trợ của Liên quân, phe nổi dậy không thắng mà còn bị đẩy lui về miền Đông, nên người ta bắt đầu nói đến chuyện đàm phán.
Những mâu thuẫn giữa mục tiêu chính thức là thiết lập chế độ cấm bay trên lãnh thổ Libya và yêu cầu nhân đạo là chấm dứt việc Gaddafi tàn sát thường dân dẫn tới tình trạnh bất phân thắng bại. Hay "địch bình yên, quân ta vô sự". Sau tuần đầu đầy lạc quan, khi phe nổi dậy chiếm lại thành phố Ajdabiya nhìn xuống Vịnh Sidra, Liên quân bắt đầu lúng túng: nếu chỉ oanh tạc hệ thống phòng không của Gaddafi thì vẫn không làm chế độ Tripoli tan rã, không thể ngăn được quân Gaddafi, và chẳng giúp cho phe nổi dậy vượt quá thành phố Sirt để Tây tiến về Tripoli.
Khi đó, người ta nghĩ đến những giải pháp bất khả.
Một là thả quân vào trực diện giao tranh với các đơn vị của Gaddafi, là điều cả Anh, Pháp lẫn Mỹ đều không muốn và nói ra ngay từ đầu. Hai là không "tả" thì "bổ". Chẳng dấn tới trận địa chiến với Gaddafi thì phải yểm trợ võ khí cho phe nổi dậy tiến hành du kích chiến để làm tiêu hao lực lượng của Tripoli.
Cũng là điều bất khả vì võ khí thì không thiếu, nhưng khả năng sử dụng và phối hợp của phe nổi dậy lại không có.
Trong phe nổi dậy - với bình phong là "Hội đồng Lâm thời Quốc gia" - một vài khuôn mặt dân chủ như chính khách ly khai, luật sư chống đối và sinh viên nổi loạn thì không có lực lượng võ trang và khả năng tác chiến. Trong khi ấy, các nhóm võ trang thì lại có xuất xứ đáng nghi và tài nghệ đáng ngờ: mở đầu thì bắn hạ một chiến đấu cơ của phe mình vì lầm tưởng là của Gaddafi; kết thúc thì bắn súng ăn mừng phi vụ của NATO và bị NATO oanh tạc oan mất mười mấy mạng!
Nếu phải cho người vào yểm trợ phe nổi dậy để chọn mặt gửi vàng thì có khi trao duyên lầm tường cướp: cung cấp võ khí cho các lực lượng mờ ám - khủng bố Hồi giáo hay thị tộc cực đoan chống Tây phương - nằm trong phe nổi dậy. Người ta lại tái diễn cảnh nuôi ong tay áo. Như đã từng thấy tại A Phú Hãn ba chục năm về trước....
Vì vậy, sau hai tuần chung tiền đánh giặc như bước vào một canh bạc rủi ro, người ta tự hỏi là liệu đôi (ba bốn) bên có thể tiến tới giải pháp tạm bợ để chấm dứt nội chiến, kể cả duy trì chế độ Gaddafi mà không có Moammar không?
Câu hỏi ly kỳ hơn, vì sao Hoa Kỳ lại nhảy vào cuộc?
Nhiều nhà bình luận thì soi vào triết lý chính trị của Tổng thống Barack Obama - kể cả cuốn hồi ký viết năm 2006 khi còn là Nghị sĩ và viết để tranh cử, cuốn "The Audacy of Hope" - để mau mắn nói đến một "chủ thuyết Obama". Hão huyền! Câu hỏi nên đặt ra là vì sao Obama lại gom tiền cho các đồng minh Âu Châu đánh bạc?
Thực chất của việc can thiệp nằm tại Âu Châu.
Hai xứ Á Rập là Qatar và United Arab Emirates chỉ là thợ vịn, đưa vào cho Liên quân một số máy bay làm cảnh, như chung tiền ngồi chầu rìa cho đẹp mắt khi chụp ảnh lưu niệm. Còn lại thì chỉ có Hoa Kỳ là trưởng tràng và trưởng chi trong cơ chế NATO và một số nước Âu Châu, đứng đầu là Pháp, Anh, Ý. Các nước Âu Châu khác thì ngần ngại, như Đức hay Ba Lan, hoặc nạp tiền bằng chi phiếu không tiền bảo chứng, như Tây Ban Nha.... Và Liên bang Nga hay Thổ Nhĩ Kỳ thì kín đáo vỗ tay.
Nhìn từ bên ngoài, chúng ta nên tự hỏi là Hoa Kỳ, hay Tổng thống Obama đã bị dẫn dụ ra sao?...
***
Khi vụ biến động Bắc Phi và Trung Đông (MENA) bùng nổ vào đầu năm 2011 tại Tunisie và AiCập, các nước Âu Châu đều bị bất ngờ. Nhưng đặt tiền sai cửa là thành tích của Pháp và Anh.
Ngoại trưởng và cả Thủ tướng Pháp đều lỡ dại du lịch tại Tunisie khi dân chúng đã biểu tình, hoặc còn mua cổ phiếu Hosni Mubarak trên thị trường Ai Cập khi Mubarak sắp đổ. Lần này thì Tổng thống Nicolas Sarkozy không thể lỡ chuyến đò, nhất là khi đảng cực hữu Front National lại có vẻ thắng thế trong cuộc tranh cử Tổng thống năm tới. Tiêu chí của đảng FN này là phát huy thế lực và bảo vệ quyền lợi của Pháp, Sarkozy không thể lãng quên sự thể ấy.
Từ sau Thế chiến II, sở trường của Pháp là có cái thế lớn hơn hơn cái lực. Khi hữu sự thì tìm cái thế ngoại giao xây dựng cho cái lực kinh tế rất yếu bên cạnh một cường quốc kinh tế là nước Đức.
Khi Liên bang Nga tấn công Georgia tháng Tám năm 2008, ông Sarkozy chạy đua cùng Thủ tướng Đức Angela Merkel để tìm giải pháp ngưng bắn, dù chẳng đi tới đâu. Một tháng sau, khi khủng hoảng tài chánh bùng nổ tại Mỹ, cũng Tổng thống Pháp lại đề nghị một kiến trúc tài chánh quốc tế khác để thay thế hệ thống Bretton Wood và vai trò khống chế của đồng Mỹ kim. Tuần qua, cũng ông Sarkozy đã tới Nam Kinh đề nghị một giải pháp tài chánh quốc tế khác, với sự tham dự của đồng bạc Trung Quốc.
Vì vậy, trong vụ Libya, khi nước Đức chần chờ muốn lùi thì Pháp phải nhấn tới, và mượn sức Hoa Kỳ làm chuyện kinh thiên lộng địa hầu chiếm lại ưu thế ngoại giao với nước Đức. Chưa kể quyền lợi của tập đoàn năng lượng Total và triển vọng bán võ khí cho Libya thời hậu Gaddafi.
Về phần nước Anh, khi sóng gió nổi lên, Phó Thủ tướng thì đi trượt tuyết tại Thụy Sĩ và nội các quên di tản kiều dân khỏi Libya, trong khi Thủ tướng David Cameron còn công du vùng Vịnh!
Nước Anh vốn đã bị tai tiếng từ thời đảng Lao động cầm quyền qua việc tiếp xúc và hòa giải với chế độ Gaddafi do người con thứ là Saif al-Islam tiến hành, cho nên càng thấy hụt cẳng khi khủng hoảng bùng nổ tại Libya. Huống hồ Libya lại có dầu thô rất ngọt, tổ hợp BP của Anh bị lỡ trớn với dự án dầu khí trị giá một tỷ tại xứ này, trong một kế hoạch đầu tư trị giá 20 tỷ trong 20 năm tới. Sau tai nạn tràn dầu trong vùng Vịnh Mễ Tây Cơ năm ngoái, làm BP lỗ mất gần 18 tỷ, và phải lập quỹ dự phòng việc bồi thường lên tới 20 tỷ, chuyện Libya hết là chuyện vặt. Anh quốc chuẩn bị nói chuyện với lãnh đạo xứ này trong thời hậu Gaddafi.
Nói chung thì với công luận Âu Châu, Chính quyền Nicolas Sarkozy của Pháp và David Cameron của Anh đều bị lỡ trớn vì bắt hụt hai trái banh tại Tunisie và Ai Cập nên lụp chụp nhảy vào Libya để khỏi mang tiếng là không yểm trợ phong trào dân chủ trong thế giới Á Rập.
Chúng ta thông cảm được với nhu cầu đới công chuộc tội và chú ý tới một chi tiết: họ đánh giá sai triển vọng của "cao trào dân chủ" trong khu vực MENA!
Xin nhắc lại, lãnh tụ hai xứ đó càng ráo riết vận động chiến dịch quốc tế này vì một nước thứ ba là Đức.
Cường quốc kinh tế này của Âu Châu đang chìa lưng gánh nợ cho đồng Euro và muốn sửa lại luật chơi kinh tế của toàn khối là Đức phải có tiếng nói mang nhiều trọng lượng hơn trong Liên hiệp Âu châu. Đảng cầm quyền của Thủ tướng Angela Merkel đã thất cử liên tục tại hai cuộc bầu cử địa phương - và tuần qua thì thất cử tiếp tại thành trì truyền thống của mình là Baden-Wuerttemberg - vì dân Đức sốt ruột và sót ruột khi cứ phải tung tiền chuộc nợ cho xứ khác.
Vì nước Đức ngần ngại với cuộc phiêu lưu quân sự tại Libya thì Anh và Pháp càng thấy là cơ hội gia tăng ảnh hưởng quốc tế làm lực đối trọng với Đức. Liên minh Anh-Pháp vào Libya để làm cho rõ mặt anh hào trước phản ứng phản chiến rất mạnh của dân Đức!
Nhưng sau khi bỏ phiếu trắng tại Liên hiệp quốc, Đức cũng không thể đứng ngoài cuộc. Đa số tới gần hai phần ba dân chúng không muốn có phiêu lưu quân sự tại Libya, nhưng 62% lại muốn là Đức phải làm gì đó chứ không thể tọa thủ bàng quan. Như vậy, Đức sẽ nhập sòng NATO để chia bớt sức nặng của Anh và Pháp. Nhưng không đi tiền trong canh bạc quân sự!
Một quốc gia thứ tư là Ý Đại Lợi thì lại có sự lúng túng riêng.
Trong bốn cường quốc Âu Châu là Anh, Pháp, Đức, Ý thì Ý Đại Lợi có nhiều quyền lợi gắn bó nhất với chế độ Gaddafi - vì nhập cảng nhiều dầu nhất và đang chờ ký kết một số hợp đồng trị giá tới một tỷ rưỡi đô la, kể cả võ khí. Nếu Libya đổi chủ, ai sẽ ký hợp đồng mua bán? Mà Ý cũng lãnh nhiều rủi ro nhất nếu Libya có loạn vì sẽ bị nạn dân tràn vào các bờ biển miền Nam. Tuy nhiên, Ý chỉ vào sòng bài để ngồi trên ghế của NATO chứ không thể ngồi vào lòng của Anh và Pháp! Chuyện NATO hay ai đó sẽ chỉ huy cuộc chiến là một vấn đề ngoại giao và chính trị, chứ không đơn thuần là phối hợp quân sự....
Ở vòng ngoài, xa hơn cả thì có Tây Ban Nha và Liên bang Nga.
Vì vị trí địa dư, Tây Ban Nha là quốc gia tự cô lập nhất trong toàn khối Tây Âu và vì quá trình lịch sử, xứ này buôn bán nhiều nhất với thuộc địa cũ tại Mỹ châu La tinh hơn là với các nước Âu Châu. Nhờ vậy, xứ này có thể đứng ngoài những quyết định lớn của Âu Châu và của cả Minh ước NATO: khi thì tham gia vào chiến dịch Iraq cùng Hoa Kỳ, rồi đổi ý vì vụ khủng bố Madrid năm 2004. Có mợ hay không có mợ thì chợ vẫn thế!
Những yếu tố quốc tế - Âu Châu và NATO - hay kinh tế là nguồn năng lượng của khu vực MENA không chi phối quốc sách của xứ này như trường hợp cùa bốn nước Anh, Đức, Pháp, Ý. Duy nhất đáng quan tâm cho Tây Ban Nha là tình hình bất ổn tại Maroc, một xứ "láng giềng" bên kia eo biển Gibraltar. Nhưng trên toàn cõi Bắc Phi, chế độ quân chủ tại Maroc tương đối vẫn vững vàng nhất. Do đó, Tây Ban Nha có thể chung vốn vào một nỗ lực chung của Âu Châu, cho có mặt, mà chẳng mất gì nhiều vì vốn chẳng bao nhiêu. Tây Ban Nha thấy gần với sự thận trọng của Ý hơn là thái độ triệt để của Anh và Pháp. Nghĩa là không thấy phiền hà gì nếu Gaddafi vẫn còn tại chức, miễn là thường dân khỏi bị tàn sát.
Một đại gia ở rất xa mà cũng coi chừng canh bạc Libya chính là Liên bang Nga.
Xứ này có quyền phủ quyết tại Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc để phá vỡ nỗ lực Âu Mỹ mà lại bỏ phiếu trắng - y như Đức. Các nước Âu Mỹ mà bị lún sâu vào khu vực MENA, và dầu thô vì đó lên giá, thì Nga càng có lợi. Âu Châu sẽ bớt quan tâm đến tình hình Trung Âu, Đông Âu hay Trung Á, khu vực ảnh hưởng truyền thống của Nga. Chính quyền Obama mà mở thêm cuộc chiến thứ ba tại Libya thì Nga càng có thế giá trong khu vực truyền thống đó, có tiếng nói mạnh hơn với Hoa Kỳ về việc tiếp vận chiến trường A Phú Hãn. Và càng có lợi thế đả kích tinh thần "Thập tự chinh" của Tây phương trong thế giới Hồi giáo.
Nhân đó, kiếm thêm tiền nhờ năng lượng lên giá.
Xuất sắc nhất trong canh bạc Libya là một cường quốc Hội giáo, thành viên Hồi giáo duy nhất trong Minh ước NATO. Đó là Turkey hay Thổ Nhĩ Kỳ.
Xứ này đã khẳng định tư thế độc lập của mình vào năm 2003 khi từ chối không cho Hoa Kỳ mượn lãnh thổ tiến vào Iraq. Lãnh đạo xứ này cũng không quên rằng quốc gia tiên phong trong chiến dịch tấn công Libya lại là nước Pháp, xưa kia đã kịch liệt chống lại việc Turkey gia nhập Liên hiệp Âu Châu.
Nhưng, là thành viên của NATO, Turkey không dại gì đứng ngoài.
Sau khi Thủ tướng Recep Tayyip Ergodan nêu vấn đề là "NATO chẳng dính gì đến chuyện Libya", Turkey đảo ngược lập trường, ủng hộ Minh ước này và gửi vào bốn chiến hạm cùng một tiềm thủy đĩnh, một sự đóng góp đáng kể cho canh bạc Libya. Có chung vốn đánh bạc thì mới có tiếng nói. Và tiếng nói đầu tiên là... nói chuyện với Moammar Gaddafi. Tìm giải pháp như một trọng tài khách quan, vô tư. Turkey vừa làm môi giới giúp Hoa Kỳ có ngả đối thoại với Gaddafi để giải thoát bốn nhà báo của tờ New York Times, và đại diện quyền lợi ngoại giao của Mỹ tại Libya, vừa tháo gỡ bế tắc cho quốc tế và nhân tiện khẳng định vai trò tích cực xây dựng của mình trước sự hung hăng của nước Pháp! Lãnh đạo khối Hồi giáo cũng có nhiều cách lắm...
Mới chỉ điểm qua rất sơ sài khái quát cục diện quốc tế trong canh bạc Libya - giấy mực có hạn nên xin miễn đi vào chi tiết - thì ta đã thấy rằng xứ nào cũng có lý do hay lý cớ riêng trong một nỗ lực chung. Mà chuyện ấy chỉ thành hình khi có Hoa Kỳ nhập trận.
Chính quyền Barack Obama bị dẫn dụ vào một cuộc chơi chưa thấy lối ra....
***
Lãnh tụ Moammar Gaddafi và Tổng thống Obama: ai cười cầu tài?
Tổng thống Obama là người thận trọng để không đi vào vết xe đổ của vị tiền nhiệm là ông Bush, không đơn phương ngang ngược can thiệp vào xứ khác. Rất đáng đề cao. Vì vậy, sau hai tuần dụ dự, ông chỉ quyết định nhập cuộc khi có chính nghĩa quốc tế, lời yều cầu hay sự thúc đẩy của các nước Âu Châu, với sự có mặt tượng trưng của Liên đoàn Á Rập và Liên hiệp Phi châu.
Ngần ấy con bạc bèn ngồi vào chiếu Libya, với Hoa Kỳ vẫn giữ vai chủ sòng và thực tế là chủ chi. Hai tuần sau, canh bạc vẫn chưa ngã ngũ và Hoa Kỳ đã quay bài gõ lên chiếu. Khốn nỗi, việc được thua sẽ phải giải quyết theo kiểu khác, và vì ngần ấy con bạc Âu Châu đều có những động lực khá mờ ảo và mờ ám nên người ta càng khó tìm ra lối thoát. Cụ thể là phân nửa đồng ý cho Gaddafi tồn tại trong một giải pháp liên hiệp, phân nửa đòi Gaddafi phải đi, ai lên thay cũng được!
