MỸ ĐANG HÌNH THÀNH “VÒNG VÂY MỀM” ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC
THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM MỸ ĐANG HÌNH THÀNH “VÒNG VÂY MỀM” ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC
Thứ Tư , ngày 16-12-2009
(Tờ “Đại công báo” của Hồng Công, số ra ngày 6/12/2009)
Ngày 18/11, tờ “Thời báo hoàn cầu” của Trung Quốc đưa tin, tại Bắc Kinh, Chủ tịch Hồ Cẩm Đào đã cùng với tổng tổng thống Mỹ Barack Obama tổ chức hội đàm phạm vi hẹp trong vòng 80 phút, thời gian tăng gấp đối với dự tính ban đầu là 40 phút. Sau hội đàm, hai bên công bố bản “Tuyên bố chung Trung – Mỹ” lần này đặc biệt nhấn mạnh cần tăng cường tin cậy chiến lược Trung – Mỹ. Obama đã trực tiếp gọi quan hệ Trung – Mỹ là quan hệ đối tác.
1- Mỹ cố tình nêu ra “khuôn khổ G2”.
Đương nhiên, trong thời gian tổng thống Mỹ Barack Obama thăm Trung Quốc (từ 15 -18/11), việc tạo ra bầu không khí hoà giải nhất định giữa hai nước Trung – Mỹ là cần thiết. Nhưng vấn đề là ở chỗ Mỹ càng nhấn mạnh tầm quan trọng của quan hệ Trung – Mỹ, các nước xung quanh Trung Quốc có thể càng lo ngại hơn. Bởi phương thức phối hợp và tác động lẫn nhau của Trung Quốc đối với các nước xung quanh không rõ ràng. Ví như trước đây, mô hình lãnh đạo của Liên Xô đối với Đông Âu theo hệ thống dọc (trực tiếp), còn Mỹ trong NATO theo phương thức hợp tác, bao gồm cả việc Mỹ dùng vũ lực đối với Ấpganixtan và Irắc, mặc dù xuất hiện vấn đề, nhưng về cơ bản đồng minh của Mỹ đều đưa quân đến Ấpganixtan và Irắc.
Tháng 6/2008, trong thời gian diễn ra “Hội nghị đối thoại chiến lược kinh tế Trung – Mỹ” (SED) lần thứ tư, Viện trưởng Viện nghiên cứu kinh tế quốc tế Peterson của Mỹ, Fred Bergsten có bài viết đăng trên tạp chí “Ngoại giao” của Mỹ nêu rõ SED cần được nâng cấp thành cục diện nhóm hai nước (G2) và G2 cùng lãnh đạo trật tự kinh tế thế giới. Bài viết cho rằng Trung Quốc và Mỹ cần cùng nhau hưởng quyền lãnh đạo thế giới và dần đưa Trung Quốc thay thế địa vị của châu Âu. Sau đó một bài viết khác của chủ tịch Ngân hàng Thế giới (WB), Robert B. Zoellick cũng ủng hộ thiết lập “G2” về kinh tế và lấy đó dẫn dắt Nhóm 20 nước (G20).
Cục diện “G2” do Trung Quốc và Mỹ hình thành, kỳ thực đối với Mỹ rất có lợi. Bởi các nước xung quanh Trung Quốc, trên thực tế đều ngấm ngầm hướng sang phía Mỹ, có điều là hiện nay, đà Trung Quốc hùng mạnh là khó có thể ngăn cản, cho nên hành động của các nước này tốt nhất là làm thế nào để thu lợi trong sự hợp tác cùng nhau. Các nhà phân tích chiến lược Trung Quốc nêu rõ bất kể nhìn từ góc độ nào, cụ diện “G2” đối với Trung Quốc đều có hại. Không chừng đây là sự khởi đầu của một “vòng vây mềm” mà Mỹ đang hình thành đối với Trung Quốc. Bên cạnh đó, các nước xung quanh Trung Quốc thường là “sớm Tần chiều Sở” (ý nói thay đổi liên tục), có khả năng sẽ lợi dụng để thăm dò thực lực tổng hợp của Trung Quốc. Thực ra trước đó, ngày 20/5/2009, tại cuộc họp báo về cuộc gặp lần thứ 11 giữa lãnh đạo Trung Quốc với lãnh đạo châu Âu tại Praha, Thủ đô Cộng hoà Séc, Thủ tướng Quốc Vụ viện Trung Quốc Ôn Gia Bảo nêu rõ gần đây có người nói thế giới sẽ hình thành cục diện Trung Quốc và Mỹ cùng thống trị, đây là tuyên bố không có căn cứ, là sai lầm.
2- Mỹ đang hình thành “vòng vây mềm” đối với Trung Quốc.
Cái gọi là “vòng vây mềm” của Mỹ đối với Trung Quốc khác với chiến lược Mỹ lợi dụng Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước Đông Nam Á bao vây Trung Quốc trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Hiện nay cái gọi là “quyền lực mềm” mà ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton đưa ra, mục đích chủ yếu nhất chính là sự bố trí nhằm vào các vấn đề trong chiến lược mở rộng của Trung Quốc. Trung Quốc đồng thời với thực lực kinh tế được tăng cường, làm thế nào để tiến hành phân phối chiến lược quốc tế hợp lý những thực lực kinh tế này, trở thành vấn đề chiến lược lớn nhất của Trung Quốc. Những tuyên bố mới đây của Cố vấn cấp cao Chính phủ Xinhgapo, Lý Quang Diệu liên quan đến việc kêu gọi Mỹ can dự vào công việc châu Á để cân bằng với Trung Quốc là một minh chứng điển hình.
Trên thực tế, do các nước xung quanh Trung Quốc có Nga rất khó đối phó; các nước Trung Á thường xuyên biến động; Ấn Độ liên tiếp đưa ra những lời lẽ chống Trung Quốc; Philippin tồn tại tranh cãi với Trung Quốc trong vấn đề chủ quyền biển Nam Trung Hoa (biển Đông); ngay cả Inđônêxia cũng có tâm lý chống Trung Quốc, vì thế Xinhgapo mới có không gian đưa ra một số những tuyên bố kỳ lạ. Hơn thế, lãnh đạo Trung Quốc thích thăm các nước phương Tây nhất, thành quả cũng rất rõ ràng, nhưng lại rất ít thăm những nơi mà tại đó thế chiến lược của Trung Quóc còn rất “mỏng”, đây chính là vấn đề lớn nhất của lãnh đạo Trung Quốc hiện nay.
Đặc tính lớn nhất của “vòng vây mềm” là ở chỗ các nước xung quanh Trung Quốc còn chưa xác định rõ cách thức đối phó đối với sự phát triển của Trung Quốc. Trong lúc này, nếu như Mỹ càng chú ý tới sự bành trướng của Trung Quốc, các nước khác càng lo ngại. Như đã nói ở trên, mới đây, trong cuộc gặp với Tổng thống Mỹ Barack Obama tại Mỹ, cựu Thủ tướng Xinhgapo, hiện đang là Cố vấn cấp cao Chính phủ Xinhgapo, Lý Quang Diệu đã bày tỏ Mỹ cần tham dự công việc châu Á, để cân bằng với sức mạnh kinh tế và quân sự của Trung Quốc. Lý Quang Diệu nêu rõ hạm đội viễn dương của Trung Quốc khi đã có tàu sân bay, sẽ không chỉ để ngăn chặn thế lực bên ngoài can thiệp vào cuộc xung đột tại Eo biển Đài Loan. Nếu như Mỹ không tiếp tục tham gia công việc châu Á, để cân bằng với sức mạnh kinh tế và quân sự của Trung Quốc, có thể Mỹ sẽ mất đi địa vị lãnh đạo toàn cầu.
Tuyên bố của Lý Quang Diệu đã khơi dậy sự bất bình của cư dân mạng Trung Quốc. Một lượng lớn cư dân mạng Trung Quốc thậm chí oán trách: Trung Quốc coi họ (chỉ Xinhgapo) là người Hoa, trái lại họ đã không coi người Trung Quốc là người nhà. Còn giới học giả Trung Quốc cho rằng Xinhgapo có ý đồ lớn, hoang tưởng trở thành Ixraen ở châu Á. Phó Viện trưởng Học viện quan hệ Quốc tế thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc, Giáo sư Kim Sán Vinh bày tỏ tuyên bố không mấy hữu hảo đối với Trung Quốc của Lý Quang Diệu lần này, Trung Quốc sẽ không để ý tới, bởi vì phương hướng lớn của Trung Quốc là “giấu mình chờ thời”
Mặc dù tuyên bố của Lý Quang Diệu có thể coi là nhân vật quan trọng, tại địa điểm mấu chốt, nói ra những lời Mỹ muốn nghe và phản ứng của cư dân mạng Trung Quốc là chính xác, nhưng nội dung oán trách là có vấn đề. Nhìn vào thực tế, trong quá trình Trung Quốc quan hệ với ASEAN đã quá nghiêng về coi trọng Xinhgapo. Bởi vì quan chức của Trung Quốc phát hiện ra rằng trao đổi với Xinhgapo dễ có được thành tích nhất, với Malaixia và Inđônêxia có tâm lý bài Hoa nhất thời khó có thể giải quyết, còn Philíppin quá thân Mỹ và còn tranh cãi chủ quyền lãnh thổ với Trung Quốc, với Việt Nam thì vấn đề cũ vẫn còn tồn tại, mâu thuẫn cũng khó có thể giải quyết được ngay. Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy rằng sau khi Trung Quốc giành nhiều sự ưu ái cho Xinhgapo, năm 2009, dưới tiền đề kinh tế Xinhgapo tăng trưởng âm, tăng cường quan hệ với Mỹ chính là mấu chốt để Xinhgapo thoát khỏi khủng hoảng kinh tế trong năm 2010.
Thói quen ngoại giao của Trung Quốc rất giống với tác phong chủ quan liêu ở trong nước, chính là khi tập trung lợi ích quá độ, các nước khác chia sẻ lợi ích trong đó là rất khó. Ví như trong số các nước Đông Nam Á, đương nhiên lợi dụng Xinhgapo để đạt được mục đích ký kết trong các hiệp định của các nước Đông Nam Á. Điều này rõ ràng có tác dụng tích cực, nhưng sau đó giải quyết thế nào việc phân phối lợi ích của Trung Quốc trong các nước Đông Nam Á mới là vấn đề khó khăn. Tất cả những vấn đề khó khăn cần giải quyết nhanh này, từ những tuyên bố của ông Lý Quang Diệu đều có thể nhận thấy rất rõ.
3- Sách lược Chiến tranh Lạnh vẫn đang được vận dụng.
Sách lược của Mỹ đối với Trung Quốc hiện nay rất giống với biện pháp năm xưa Roosevelt (Franhklin Delano Roosevelt 1882 – 1954, Tổng thống thứ 32 của Mỹ) dùng để đối phó với Stalin (Joseph Vissarrionovich Stalin 1879 – 1953). Năm xưa, khi Chiến tranh Thế giới thứ hai sắp kết thúc, tại Hội nghị Yalta (Hội nghị cấp cao Chính phủ Mỹ – Anh – Liên Xô, tổ chức tại Yalta thuộc bán đảo Crưm phía Bắc Biển Đen, từ ngày 4 – 11/12/1945), Stalin đã giành được nhiều lợi ích thực chất cho Liên Xô ở Đông Âu và Đông Á. Năm đó, sách lược của Mỹ là giữ vững kinh tế của các nước Tây Âu đang đứng bên bờ vực phá sản, đồng thời thành lập Tổ chức NATO trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Phía còn lại là Liên Xô đã thành lập Tổ chức Vácsava do Liên Xô đứng đầu. Nói một cách tương đối, hồi đó Tổ chức Vácsava luôn trong thế tấn công, vào thập niên 1960, trong quá trình tiến công của Vácsava, mâu thuẫn giữa các nước Đông ÂU và Liên Xô dần dần bộc lộ, trong đó mâu thuẫn giữa Hunggari và Nam Tư với Liên Xô là gay gắt nhất. Cuối cùng sự giải thể của Tổ chức Vácsava là do hai nguyên nhân gây ra, một là Liên Xô mở rộng quá nhanh và hai là Liên Xô đã thực hiện lãnh đạo trực tiếp đối với các nước Đông Âu.
Hiện nay, vấn đề lớn nhất trong đàm phán giữa Trung Quốc với Mỹ là ở chỗ Trung Quốc mãi mãi không tin vào lời nói của Mỹ là sự thật, còn Mỹ luôn có thái độ cảnh giác cao đối với tâm lý chủ nghĩa dân tộc của Trung Quốc. Điều này rất giống với quan hệ của Trung Quốc và Liên Xô trong thập niên 1960, điểm khác là trong số các thứ trưởng ngoại giao của Mỹ nhất định có một quan chức rất quen thuộc về công việc của Trung Quốc, như vậy mỗi khi có vấn đề nhỏ, Chính phủ Mỹ đều có thể nắm bắt được ngay. Ngoài ra, còn một vấn đề khác là nguyên tắc lớn nhất của đội ngũ cố vấn cấp cao của Mỹ đối với Nhật Bản và Trung Quốc chính là hạn định Nhật Bản nằm trong chuỗi đảo bao vây Trung Quốc, tức Mỹ đã nâng cao địa vị chính trị của Nhật Bản. Đây là vấn đề Trung Quốc cần hết sức chú ý.
1- Sự khởi đầu một giai đoạn mới của quan hệ Trung – Mỹ
Quan sát tường tận có thể nhận thấy, trong thời gian ở thăm Trung Quốc, Obama đã để cho báo chí chính thức của Trung Quốc “đạo diễn”. Ngoài ra còn một điểm đáng chú ý khác là không giống với những người tiền nhiệm như Tổng Thống Clinton hay tổng thống Bush, khi thăm Trung Quốc đều có cơ hội diễn thuyết tại các trường đại học danh tiếng của Trung Quốc và được đài truyền hình Trung ương Trung Quốc truyền hình trực tiếp, Obama chỉ được bố trí đối thoại với sinh viên Thượng Hải trong một hội trường khiêm tốn, các sinh viên đến tham dự là do phía Trung Quốc lựa chọn. Tất cả những biểu hiện này đã phản ánh hai thực tế: một là “sức mạnh” ngoại giao của Obama chưa đủ tầm và hai là sau khủng hoảng tài chính, địa vị quốc tế của Mỹ suy giảm.
Thế nhưng, bất kể là như thế nào, một thực tế không thể phủ nhận là chuyến thăm Trung Quốc lần này của Obama cho thấy quyền lực toàn cầu đang từ Mỹ chuyển sang Trung Quốc và xu thế này là không thể đảo ngược. Đây chính là nhân tố chính thúc đẩy quan hệ Trung – Mỹ bước vào giai đoạn mới, trong đó vị thế của Trung Quốc ngày càng được củng cố hơn. Gần đây, đã xuất hiện khá nhiều tín hiệu cho thấy khủng hoảng tài chính đã làm suy yếu địa vị của Mỹ, đồng thời khiến cho chính phủ Mỹ không thể như trước, khoa chân múa tay với tất cả các nước trên thế giới, giáo huấn các nước cần phát triển kinh tế như thế nào. Trong quá trình dịch chuyển quyền lực này, Trung Quốc rõ ràng là bên được lợi và hệ quả là kể từ hôm nay, Trung Quốc không cần thiết phải cam chịu sự chỉ đạo của người khác đối với vấn đề tỷ giá đồng nhân dân tệ của chính Trung Quốc.
2- Khủng hoảng tài chính đã làm thay đổi địa vị nước Mỹ
Các nhà phân tích Trung Quốc cho rằng báo chí Mỹ coi cuộc gặp giữa Obama và Hồ Cẩm Đào không có kết quả là hoàn toàn sai lầm. Trên thực tế, nói như vậy là đã bỏ qua một điều quan trọng: đây chính là sự nối dài tuy không ầm ĩ nhưng hữu dụng của đối thoại chiến lược và kinh tế song phương Trung – Mỹ hồi tháng 7/2009. Bản “Tuyên bố chung Trung – Mỹ” mà Obama và Hồ Cẩm Đào đưa ra sau cuộc hội đàm lần này chính là sự trình bày một cách chính thức và toàn diện nhất từ trước đến nay về lợi ích chung Trung – Mỹ. Đây hiển nhiên không phải là nhận thức ở một tầng nấc cao hơn, mà chỉ là công bố trước công chúng sự trao đổi rất rộng rãi ở cấp chính phủ giữa hai nước, biểu hiện ở hàng trăm bản thoả thuận, hàng trăm dự án hợp tác, do hàng chục ban ngành của hai nước Trung – Mỹ triển khai.
Có điều bản “Tuyên bố chung Trung – Mỹ” lần này không chỉ trình bày những gì đã xảy ra, mà quan trọng nhất là sự miêu tả của Oasinhton về tính chất quan hệ Trung – Mỹ đã thay đổi. Ban đầu cựu Tổng thống Mỹ Bush nêu rõ Trung Quốc là “đối thủ cạnh tranh chiến lược”. Sự hình dung của Bush vẫn còn mang theo tâm lý đề phòng Trung Quốc và cho rằng Trung Quốc sẽ gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia của Mỹ. Sau khi Bush liên nhiệm, cựu đại diện thương mại của Mỹ, Robert Zoellick được Bush triệu đến để khởi thảo về một “chiến lược Trung Quốc”. Robert Zoellick nêu rõ Mỹ cần hỗ trợ Trung Quốc trở thành “bên tham dự có trách nhiệm” trong hệ thống toàn cầu. Rõ ràng so với những phát ngôn ban đầu còn mang nặng trạng thái tâm lý đề phòng Tung Quốc, định vị của Robert Zoellick về Trung Quốc đã có sự cải thiện nhất định, mặc dù trong đó vẫn ám chỉ “Mỹ là đàn anh, còn Trung Quốc là đàn em. Mỹ đem ân huệ đến cho Trung Quốc, cứu Trung Quốc”.
Giờ đây, sau cơn “sóng thần tài chính”, mọi người đều nhận thấy, trong hệ thống toàn cầu, Mỹ là một bên tham dự vô trách nhiệm nhất, vì thế trong quan hệ Trung – Mỹ, cần có một sự thể hiện mớivề vai trò của Trung Quốc. Trên thực tế, sự thể hiện mới này đã dược định đoạt hồi tháng 7/2009, lúc đó quan chức chính phủ Mỹ đã trình bày một cách khá rộng rãi về tình trạng kinh tế Mỹ trước quan chức chính phủ Trung Quốc. Điều này khác biệt hoàn toàn so với các vòng “đối thoại kinh tế chiến lược” Trung – Mỹ trước đó, thường là do phía Mỹ đơn phương đưa ra hàng loạt yêu cầu, còn Trung quốc thận trọng thiết lập “chướng ngại vật” để cản đường. Còn “đối thoại chiến lược và kinh tế” Trung – Mỹ hồi tháng 7 vừa qua, thực tế đã là hai bên “có đi có lại”, xác nhận mỗi bên đều có quyền lợi hợp lý trong công việc của đối phương. Lúc đó, ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton còn bày tỏ rõ mục tiêu của Mỹ là trong hợp tác đa phương toàn cầu, đưa Trung quốc trở thành một đối tác hợp tác trong đó. Hàm ý trong đó là Mỹ đã coi Trung Quốc là đối đẳng, đưa vào phạm trù có thể có sự hợp tác thực chất còn về các vấn đề không có không gian để đối thoại do hình thái ý thức khác nhau, cần gạt sang một bên trước đã. Điều này không đại diện cho quyền lực từ Oasinhton đã chuyển dịch sang Bắc Kinh và Oasinhton vẫn nắm được hình thái quan hệ song phương Trung – Mỹ. Trái lại điều này đã thể hiện sự bá quyền thành thục của Mỹ, Oasinhton tin rằng quan hệ hợp tác tốt đẹp có thể khiến cho hai bên đạt được kết quả nhiều hơn, hiển nhiên điều này so với sự tự tôn tự đại của Mỹ trước đây vẫn tốt hơn rất nhiều.
3- Vấn đề tỷ giá được đưa vào “tuyên bố chung” một cách khéo léo trong bản “tuyên bố chung Trung – Mỹ” lần này, có một điều mà dư luận bên ngoài đã hoàn toàn bỏ qua. Đó chính là Obama và Hồ Cẩm Đào đã thoả thuận rộng rãi về vấn đề tỷ giá đồng nhân dân tệ, cũng như vấn đề mất cân bằng trong thương mại Trung – Mỹ và đã khéo léo, thậm chí kín kẽ đưa những gì đã thảo luận vào bản “tuyên bố chung”lần này:”Trung Quốc và Mỹ nhất trícùng nỗ lực áp dụng chính sách điều chỉnh nhu cầu trong nước và giá cả tương quan, thúc đẩy thương mại, tăng trưởng bền vững và cân bằng hơn”. Các nhà phân tích Trung quốc cho rằng “giá cả tương quan” ở đây chính là tỷ giá đồng nhân dân tệ.”Tuyên bố chung” bày tỏ rõ sự phối hợp giữa Trung Quốc và Mỹ trong chính sách kinh tế đã được tiến thêm một bước, theo đó quan chức hoạch định chính sách của hai bên sẽ điện đàm hàng tuần.
Về vấn đề khí hậu, Trung Quốc và Mỹ đều bày tỏ rõ hai bên đã tiến gần đến chỗ đạt được một khuôn khổ chính trị, chi tiết sẽ bổ sung sau, đây là một tiến triển rất lớn. Có thể dự đoán tại “Hội nghị Copenhagen” lần này nhiều khả năng Trung Quốc sẽ công bố một cam kết mới. Còn trong vấn đề dân chủ và nhân quền, những người chỉ biết chửi bới ầm ĩ và lên án Trung Quốc sẽ chẳng bao giờ đưa ra câu hỏi: rốt cuộc chửi bới ầm ĩ có tác dụng thực chất gì? Obama hiểu rõ phê phán Trung Quốc xâm phạm nhân quyền, có thể sẽ khiến cho một bộ phận người dân Âu, Mỹ hữu khuynh có được sự bằng lòng về đạo đức, nhưng sẽ rất khó để tưởng tượng những phát ngôn này có thể ảnh hưởng đến bố trí chính trị của một quốc gia khổng lồ như Trung Quốc. Mỹ muốn mở rộng tự do và dân chủ ở Trung Quốc, biện pháp tốt nhất là giải thích với người dân Trung Quốc: vì sao dân chủ tự do là giá trị phổ quát, dân chủ tự do không phải là sự độc quyền của văn hoá phương Tây.
Tại Thượng Hải, chính Obama đã làm như vậy. Bài phát biểu của Obama có tới 50 triệu cư dân mạng Trung Quốc truy cập. Tổng thống Obama nói: “Những quyền như tự do ngôn luận và tín ngưỡng, tiếp cận thông tin và tham gia chính trị được chúng tôi tin là phổ quát. Các quyền này cần dành cho mọi người, gồm cả các sắc tộc thiểu số và tôn giáo, dù họ ở Mỹ, Trung Quốc hay bất kỳ nước nào”. Trên thực tế, phát ngôn như vậy của Obama cũng là quá đủ để đáp ứng nhu cầu truyền bá tự do dân chủ của Mỹ./.
Thứ Tư , ngày 16-12-2009
(Tờ “Đại công báo” của Hồng Công, số ra ngày 6/12/2009)
Ngày 18/11, tờ “Thời báo hoàn cầu” của Trung Quốc đưa tin, tại Bắc Kinh, Chủ tịch Hồ Cẩm Đào đã cùng với tổng tổng thống Mỹ Barack Obama tổ chức hội đàm phạm vi hẹp trong vòng 80 phút, thời gian tăng gấp đối với dự tính ban đầu là 40 phút. Sau hội đàm, hai bên công bố bản “Tuyên bố chung Trung – Mỹ” lần này đặc biệt nhấn mạnh cần tăng cường tin cậy chiến lược Trung – Mỹ. Obama đã trực tiếp gọi quan hệ Trung – Mỹ là quan hệ đối tác.
1- Mỹ cố tình nêu ra “khuôn khổ G2”.
Đương nhiên, trong thời gian tổng thống Mỹ Barack Obama thăm Trung Quốc (từ 15 -18/11), việc tạo ra bầu không khí hoà giải nhất định giữa hai nước Trung – Mỹ là cần thiết. Nhưng vấn đề là ở chỗ Mỹ càng nhấn mạnh tầm quan trọng của quan hệ Trung – Mỹ, các nước xung quanh Trung Quốc có thể càng lo ngại hơn. Bởi phương thức phối hợp và tác động lẫn nhau của Trung Quốc đối với các nước xung quanh không rõ ràng. Ví như trước đây, mô hình lãnh đạo của Liên Xô đối với Đông Âu theo hệ thống dọc (trực tiếp), còn Mỹ trong NATO theo phương thức hợp tác, bao gồm cả việc Mỹ dùng vũ lực đối với Ấpganixtan và Irắc, mặc dù xuất hiện vấn đề, nhưng về cơ bản đồng minh của Mỹ đều đưa quân đến Ấpganixtan và Irắc.
Tháng 6/2008, trong thời gian diễn ra “Hội nghị đối thoại chiến lược kinh tế Trung – Mỹ” (SED) lần thứ tư, Viện trưởng Viện nghiên cứu kinh tế quốc tế Peterson của Mỹ, Fred Bergsten có bài viết đăng trên tạp chí “Ngoại giao” của Mỹ nêu rõ SED cần được nâng cấp thành cục diện nhóm hai nước (G2) và G2 cùng lãnh đạo trật tự kinh tế thế giới. Bài viết cho rằng Trung Quốc và Mỹ cần cùng nhau hưởng quyền lãnh đạo thế giới và dần đưa Trung Quốc thay thế địa vị của châu Âu. Sau đó một bài viết khác của chủ tịch Ngân hàng Thế giới (WB), Robert B. Zoellick cũng ủng hộ thiết lập “G2” về kinh tế và lấy đó dẫn dắt Nhóm 20 nước (G20).
Cục diện “G2” do Trung Quốc và Mỹ hình thành, kỳ thực đối với Mỹ rất có lợi. Bởi các nước xung quanh Trung Quốc, trên thực tế đều ngấm ngầm hướng sang phía Mỹ, có điều là hiện nay, đà Trung Quốc hùng mạnh là khó có thể ngăn cản, cho nên hành động của các nước này tốt nhất là làm thế nào để thu lợi trong sự hợp tác cùng nhau. Các nhà phân tích chiến lược Trung Quốc nêu rõ bất kể nhìn từ góc độ nào, cụ diện “G2” đối với Trung Quốc đều có hại. Không chừng đây là sự khởi đầu của một “vòng vây mềm” mà Mỹ đang hình thành đối với Trung Quốc. Bên cạnh đó, các nước xung quanh Trung Quốc thường là “sớm Tần chiều Sở” (ý nói thay đổi liên tục), có khả năng sẽ lợi dụng để thăm dò thực lực tổng hợp của Trung Quốc. Thực ra trước đó, ngày 20/5/2009, tại cuộc họp báo về cuộc gặp lần thứ 11 giữa lãnh đạo Trung Quốc với lãnh đạo châu Âu tại Praha, Thủ đô Cộng hoà Séc, Thủ tướng Quốc Vụ viện Trung Quốc Ôn Gia Bảo nêu rõ gần đây có người nói thế giới sẽ hình thành cục diện Trung Quốc và Mỹ cùng thống trị, đây là tuyên bố không có căn cứ, là sai lầm.
2- Mỹ đang hình thành “vòng vây mềm” đối với Trung Quốc.
Cái gọi là “vòng vây mềm” của Mỹ đối với Trung Quốc khác với chiến lược Mỹ lợi dụng Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước Đông Nam Á bao vây Trung Quốc trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Hiện nay cái gọi là “quyền lực mềm” mà ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton đưa ra, mục đích chủ yếu nhất chính là sự bố trí nhằm vào các vấn đề trong chiến lược mở rộng của Trung Quốc. Trung Quốc đồng thời với thực lực kinh tế được tăng cường, làm thế nào để tiến hành phân phối chiến lược quốc tế hợp lý những thực lực kinh tế này, trở thành vấn đề chiến lược lớn nhất của Trung Quốc. Những tuyên bố mới đây của Cố vấn cấp cao Chính phủ Xinhgapo, Lý Quang Diệu liên quan đến việc kêu gọi Mỹ can dự vào công việc châu Á để cân bằng với Trung Quốc là một minh chứng điển hình.
Trên thực tế, do các nước xung quanh Trung Quốc có Nga rất khó đối phó; các nước Trung Á thường xuyên biến động; Ấn Độ liên tiếp đưa ra những lời lẽ chống Trung Quốc; Philippin tồn tại tranh cãi với Trung Quốc trong vấn đề chủ quyền biển Nam Trung Hoa (biển Đông); ngay cả Inđônêxia cũng có tâm lý chống Trung Quốc, vì thế Xinhgapo mới có không gian đưa ra một số những tuyên bố kỳ lạ. Hơn thế, lãnh đạo Trung Quốc thích thăm các nước phương Tây nhất, thành quả cũng rất rõ ràng, nhưng lại rất ít thăm những nơi mà tại đó thế chiến lược của Trung Quóc còn rất “mỏng”, đây chính là vấn đề lớn nhất của lãnh đạo Trung Quốc hiện nay.
Đặc tính lớn nhất của “vòng vây mềm” là ở chỗ các nước xung quanh Trung Quốc còn chưa xác định rõ cách thức đối phó đối với sự phát triển của Trung Quốc. Trong lúc này, nếu như Mỹ càng chú ý tới sự bành trướng của Trung Quốc, các nước khác càng lo ngại. Như đã nói ở trên, mới đây, trong cuộc gặp với Tổng thống Mỹ Barack Obama tại Mỹ, cựu Thủ tướng Xinhgapo, hiện đang là Cố vấn cấp cao Chính phủ Xinhgapo, Lý Quang Diệu đã bày tỏ Mỹ cần tham dự công việc châu Á, để cân bằng với sức mạnh kinh tế và quân sự của Trung Quốc. Lý Quang Diệu nêu rõ hạm đội viễn dương của Trung Quốc khi đã có tàu sân bay, sẽ không chỉ để ngăn chặn thế lực bên ngoài can thiệp vào cuộc xung đột tại Eo biển Đài Loan. Nếu như Mỹ không tiếp tục tham gia công việc châu Á, để cân bằng với sức mạnh kinh tế và quân sự của Trung Quốc, có thể Mỹ sẽ mất đi địa vị lãnh đạo toàn cầu.
Tuyên bố của Lý Quang Diệu đã khơi dậy sự bất bình của cư dân mạng Trung Quốc. Một lượng lớn cư dân mạng Trung Quốc thậm chí oán trách: Trung Quốc coi họ (chỉ Xinhgapo) là người Hoa, trái lại họ đã không coi người Trung Quốc là người nhà. Còn giới học giả Trung Quốc cho rằng Xinhgapo có ý đồ lớn, hoang tưởng trở thành Ixraen ở châu Á. Phó Viện trưởng Học viện quan hệ Quốc tế thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc, Giáo sư Kim Sán Vinh bày tỏ tuyên bố không mấy hữu hảo đối với Trung Quốc của Lý Quang Diệu lần này, Trung Quốc sẽ không để ý tới, bởi vì phương hướng lớn của Trung Quốc là “giấu mình chờ thời”
Mặc dù tuyên bố của Lý Quang Diệu có thể coi là nhân vật quan trọng, tại địa điểm mấu chốt, nói ra những lời Mỹ muốn nghe và phản ứng của cư dân mạng Trung Quốc là chính xác, nhưng nội dung oán trách là có vấn đề. Nhìn vào thực tế, trong quá trình Trung Quốc quan hệ với ASEAN đã quá nghiêng về coi trọng Xinhgapo. Bởi vì quan chức của Trung Quốc phát hiện ra rằng trao đổi với Xinhgapo dễ có được thành tích nhất, với Malaixia và Inđônêxia có tâm lý bài Hoa nhất thời khó có thể giải quyết, còn Philíppin quá thân Mỹ và còn tranh cãi chủ quyền lãnh thổ với Trung Quốc, với Việt Nam thì vấn đề cũ vẫn còn tồn tại, mâu thuẫn cũng khó có thể giải quyết được ngay. Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy rằng sau khi Trung Quốc giành nhiều sự ưu ái cho Xinhgapo, năm 2009, dưới tiền đề kinh tế Xinhgapo tăng trưởng âm, tăng cường quan hệ với Mỹ chính là mấu chốt để Xinhgapo thoát khỏi khủng hoảng kinh tế trong năm 2010.
Thói quen ngoại giao của Trung Quốc rất giống với tác phong chủ quan liêu ở trong nước, chính là khi tập trung lợi ích quá độ, các nước khác chia sẻ lợi ích trong đó là rất khó. Ví như trong số các nước Đông Nam Á, đương nhiên lợi dụng Xinhgapo để đạt được mục đích ký kết trong các hiệp định của các nước Đông Nam Á. Điều này rõ ràng có tác dụng tích cực, nhưng sau đó giải quyết thế nào việc phân phối lợi ích của Trung Quốc trong các nước Đông Nam Á mới là vấn đề khó khăn. Tất cả những vấn đề khó khăn cần giải quyết nhanh này, từ những tuyên bố của ông Lý Quang Diệu đều có thể nhận thấy rất rõ.
3- Sách lược Chiến tranh Lạnh vẫn đang được vận dụng.
Sách lược của Mỹ đối với Trung Quốc hiện nay rất giống với biện pháp năm xưa Roosevelt (Franhklin Delano Roosevelt 1882 – 1954, Tổng thống thứ 32 của Mỹ) dùng để đối phó với Stalin (Joseph Vissarrionovich Stalin 1879 – 1953). Năm xưa, khi Chiến tranh Thế giới thứ hai sắp kết thúc, tại Hội nghị Yalta (Hội nghị cấp cao Chính phủ Mỹ – Anh – Liên Xô, tổ chức tại Yalta thuộc bán đảo Crưm phía Bắc Biển Đen, từ ngày 4 – 11/12/1945), Stalin đã giành được nhiều lợi ích thực chất cho Liên Xô ở Đông Âu và Đông Á. Năm đó, sách lược của Mỹ là giữ vững kinh tế của các nước Tây Âu đang đứng bên bờ vực phá sản, đồng thời thành lập Tổ chức NATO trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Phía còn lại là Liên Xô đã thành lập Tổ chức Vácsava do Liên Xô đứng đầu. Nói một cách tương đối, hồi đó Tổ chức Vácsava luôn trong thế tấn công, vào thập niên 1960, trong quá trình tiến công của Vácsava, mâu thuẫn giữa các nước Đông ÂU và Liên Xô dần dần bộc lộ, trong đó mâu thuẫn giữa Hunggari và Nam Tư với Liên Xô là gay gắt nhất. Cuối cùng sự giải thể của Tổ chức Vácsava là do hai nguyên nhân gây ra, một là Liên Xô mở rộng quá nhanh và hai là Liên Xô đã thực hiện lãnh đạo trực tiếp đối với các nước Đông Âu.
Hiện nay, vấn đề lớn nhất trong đàm phán giữa Trung Quốc với Mỹ là ở chỗ Trung Quốc mãi mãi không tin vào lời nói của Mỹ là sự thật, còn Mỹ luôn có thái độ cảnh giác cao đối với tâm lý chủ nghĩa dân tộc của Trung Quốc. Điều này rất giống với quan hệ của Trung Quốc và Liên Xô trong thập niên 1960, điểm khác là trong số các thứ trưởng ngoại giao của Mỹ nhất định có một quan chức rất quen thuộc về công việc của Trung Quốc, như vậy mỗi khi có vấn đề nhỏ, Chính phủ Mỹ đều có thể nắm bắt được ngay. Ngoài ra, còn một vấn đề khác là nguyên tắc lớn nhất của đội ngũ cố vấn cấp cao của Mỹ đối với Nhật Bản và Trung Quốc chính là hạn định Nhật Bản nằm trong chuỗi đảo bao vây Trung Quốc, tức Mỹ đã nâng cao địa vị chính trị của Nhật Bản. Đây là vấn đề Trung Quốc cần hết sức chú ý.
***
Trong khi đó, chuyên mục ”Tầm nhìn quốc tế” của tờ “Minh báo” Hồng Công, số ra ngày 7/12 cho rằng trong chuyến thăm Trung Quốc mới đây, những gì mà tổng thống Mỹ Barack Obama thể hiện đã khiến báo chí Mỹ kịch liệt phê phán. Thái độ của Obama là không đủ cứng rắn và rõ ràng trong vấn đề nhân quyền và vấn đề tỷ giá đồng nhân dân tệ của Trung Quốc. Thậm chí báo chí Mỹ còn đánh giá rằng Obama thăm Trung Quốc lần này đã không đạt được bất kỳ một nhận thức chung thực chất mới nào với phía Trung Quốc, nhất là trong vấn đề khí hậu được thảo luận trong hội nghị Côpenhagen tại Đan Mạch.1- Sự khởi đầu một giai đoạn mới của quan hệ Trung – Mỹ
Quan sát tường tận có thể nhận thấy, trong thời gian ở thăm Trung Quốc, Obama đã để cho báo chí chính thức của Trung Quốc “đạo diễn”. Ngoài ra còn một điểm đáng chú ý khác là không giống với những người tiền nhiệm như Tổng Thống Clinton hay tổng thống Bush, khi thăm Trung Quốc đều có cơ hội diễn thuyết tại các trường đại học danh tiếng của Trung Quốc và được đài truyền hình Trung ương Trung Quốc truyền hình trực tiếp, Obama chỉ được bố trí đối thoại với sinh viên Thượng Hải trong một hội trường khiêm tốn, các sinh viên đến tham dự là do phía Trung Quốc lựa chọn. Tất cả những biểu hiện này đã phản ánh hai thực tế: một là “sức mạnh” ngoại giao của Obama chưa đủ tầm và hai là sau khủng hoảng tài chính, địa vị quốc tế của Mỹ suy giảm.
Thế nhưng, bất kể là như thế nào, một thực tế không thể phủ nhận là chuyến thăm Trung Quốc lần này của Obama cho thấy quyền lực toàn cầu đang từ Mỹ chuyển sang Trung Quốc và xu thế này là không thể đảo ngược. Đây chính là nhân tố chính thúc đẩy quan hệ Trung – Mỹ bước vào giai đoạn mới, trong đó vị thế của Trung Quốc ngày càng được củng cố hơn. Gần đây, đã xuất hiện khá nhiều tín hiệu cho thấy khủng hoảng tài chính đã làm suy yếu địa vị của Mỹ, đồng thời khiến cho chính phủ Mỹ không thể như trước, khoa chân múa tay với tất cả các nước trên thế giới, giáo huấn các nước cần phát triển kinh tế như thế nào. Trong quá trình dịch chuyển quyền lực này, Trung Quốc rõ ràng là bên được lợi và hệ quả là kể từ hôm nay, Trung Quốc không cần thiết phải cam chịu sự chỉ đạo của người khác đối với vấn đề tỷ giá đồng nhân dân tệ của chính Trung Quốc.
2- Khủng hoảng tài chính đã làm thay đổi địa vị nước Mỹ
Các nhà phân tích Trung Quốc cho rằng báo chí Mỹ coi cuộc gặp giữa Obama và Hồ Cẩm Đào không có kết quả là hoàn toàn sai lầm. Trên thực tế, nói như vậy là đã bỏ qua một điều quan trọng: đây chính là sự nối dài tuy không ầm ĩ nhưng hữu dụng của đối thoại chiến lược và kinh tế song phương Trung – Mỹ hồi tháng 7/2009. Bản “Tuyên bố chung Trung – Mỹ” mà Obama và Hồ Cẩm Đào đưa ra sau cuộc hội đàm lần này chính là sự trình bày một cách chính thức và toàn diện nhất từ trước đến nay về lợi ích chung Trung – Mỹ. Đây hiển nhiên không phải là nhận thức ở một tầng nấc cao hơn, mà chỉ là công bố trước công chúng sự trao đổi rất rộng rãi ở cấp chính phủ giữa hai nước, biểu hiện ở hàng trăm bản thoả thuận, hàng trăm dự án hợp tác, do hàng chục ban ngành của hai nước Trung – Mỹ triển khai.
Có điều bản “Tuyên bố chung Trung – Mỹ” lần này không chỉ trình bày những gì đã xảy ra, mà quan trọng nhất là sự miêu tả của Oasinhton về tính chất quan hệ Trung – Mỹ đã thay đổi. Ban đầu cựu Tổng thống Mỹ Bush nêu rõ Trung Quốc là “đối thủ cạnh tranh chiến lược”. Sự hình dung của Bush vẫn còn mang theo tâm lý đề phòng Trung Quốc và cho rằng Trung Quốc sẽ gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia của Mỹ. Sau khi Bush liên nhiệm, cựu đại diện thương mại của Mỹ, Robert Zoellick được Bush triệu đến để khởi thảo về một “chiến lược Trung Quốc”. Robert Zoellick nêu rõ Mỹ cần hỗ trợ Trung Quốc trở thành “bên tham dự có trách nhiệm” trong hệ thống toàn cầu. Rõ ràng so với những phát ngôn ban đầu còn mang nặng trạng thái tâm lý đề phòng Tung Quốc, định vị của Robert Zoellick về Trung Quốc đã có sự cải thiện nhất định, mặc dù trong đó vẫn ám chỉ “Mỹ là đàn anh, còn Trung Quốc là đàn em. Mỹ đem ân huệ đến cho Trung Quốc, cứu Trung Quốc”.
Giờ đây, sau cơn “sóng thần tài chính”, mọi người đều nhận thấy, trong hệ thống toàn cầu, Mỹ là một bên tham dự vô trách nhiệm nhất, vì thế trong quan hệ Trung – Mỹ, cần có một sự thể hiện mớivề vai trò của Trung Quốc. Trên thực tế, sự thể hiện mới này đã dược định đoạt hồi tháng 7/2009, lúc đó quan chức chính phủ Mỹ đã trình bày một cách khá rộng rãi về tình trạng kinh tế Mỹ trước quan chức chính phủ Trung Quốc. Điều này khác biệt hoàn toàn so với các vòng “đối thoại kinh tế chiến lược” Trung – Mỹ trước đó, thường là do phía Mỹ đơn phương đưa ra hàng loạt yêu cầu, còn Trung quốc thận trọng thiết lập “chướng ngại vật” để cản đường. Còn “đối thoại chiến lược và kinh tế” Trung – Mỹ hồi tháng 7 vừa qua, thực tế đã là hai bên “có đi có lại”, xác nhận mỗi bên đều có quyền lợi hợp lý trong công việc của đối phương. Lúc đó, ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton còn bày tỏ rõ mục tiêu của Mỹ là trong hợp tác đa phương toàn cầu, đưa Trung quốc trở thành một đối tác hợp tác trong đó. Hàm ý trong đó là Mỹ đã coi Trung Quốc là đối đẳng, đưa vào phạm trù có thể có sự hợp tác thực chất còn về các vấn đề không có không gian để đối thoại do hình thái ý thức khác nhau, cần gạt sang một bên trước đã. Điều này không đại diện cho quyền lực từ Oasinhton đã chuyển dịch sang Bắc Kinh và Oasinhton vẫn nắm được hình thái quan hệ song phương Trung – Mỹ. Trái lại điều này đã thể hiện sự bá quyền thành thục của Mỹ, Oasinhton tin rằng quan hệ hợp tác tốt đẹp có thể khiến cho hai bên đạt được kết quả nhiều hơn, hiển nhiên điều này so với sự tự tôn tự đại của Mỹ trước đây vẫn tốt hơn rất nhiều.
3- Vấn đề tỷ giá được đưa vào “tuyên bố chung” một cách khéo léo trong bản “tuyên bố chung Trung – Mỹ” lần này, có một điều mà dư luận bên ngoài đã hoàn toàn bỏ qua. Đó chính là Obama và Hồ Cẩm Đào đã thoả thuận rộng rãi về vấn đề tỷ giá đồng nhân dân tệ, cũng như vấn đề mất cân bằng trong thương mại Trung – Mỹ và đã khéo léo, thậm chí kín kẽ đưa những gì đã thảo luận vào bản “tuyên bố chung”lần này:”Trung Quốc và Mỹ nhất trícùng nỗ lực áp dụng chính sách điều chỉnh nhu cầu trong nước và giá cả tương quan, thúc đẩy thương mại, tăng trưởng bền vững và cân bằng hơn”. Các nhà phân tích Trung quốc cho rằng “giá cả tương quan” ở đây chính là tỷ giá đồng nhân dân tệ.”Tuyên bố chung” bày tỏ rõ sự phối hợp giữa Trung Quốc và Mỹ trong chính sách kinh tế đã được tiến thêm một bước, theo đó quan chức hoạch định chính sách của hai bên sẽ điện đàm hàng tuần.
Về vấn đề khí hậu, Trung Quốc và Mỹ đều bày tỏ rõ hai bên đã tiến gần đến chỗ đạt được một khuôn khổ chính trị, chi tiết sẽ bổ sung sau, đây là một tiến triển rất lớn. Có thể dự đoán tại “Hội nghị Copenhagen” lần này nhiều khả năng Trung Quốc sẽ công bố một cam kết mới. Còn trong vấn đề dân chủ và nhân quền, những người chỉ biết chửi bới ầm ĩ và lên án Trung Quốc sẽ chẳng bao giờ đưa ra câu hỏi: rốt cuộc chửi bới ầm ĩ có tác dụng thực chất gì? Obama hiểu rõ phê phán Trung Quốc xâm phạm nhân quyền, có thể sẽ khiến cho một bộ phận người dân Âu, Mỹ hữu khuynh có được sự bằng lòng về đạo đức, nhưng sẽ rất khó để tưởng tượng những phát ngôn này có thể ảnh hưởng đến bố trí chính trị của một quốc gia khổng lồ như Trung Quốc. Mỹ muốn mở rộng tự do và dân chủ ở Trung Quốc, biện pháp tốt nhất là giải thích với người dân Trung Quốc: vì sao dân chủ tự do là giá trị phổ quát, dân chủ tự do không phải là sự độc quyền của văn hoá phương Tây.
Tại Thượng Hải, chính Obama đã làm như vậy. Bài phát biểu của Obama có tới 50 triệu cư dân mạng Trung Quốc truy cập. Tổng thống Obama nói: “Những quyền như tự do ngôn luận và tín ngưỡng, tiếp cận thông tin và tham gia chính trị được chúng tôi tin là phổ quát. Các quyền này cần dành cho mọi người, gồm cả các sắc tộc thiểu số và tôn giáo, dù họ ở Mỹ, Trung Quốc hay bất kỳ nước nào”. Trên thực tế, phát ngôn như vậy của Obama cũng là quá đủ để đáp ứng nhu cầu truyền bá tự do dân chủ của Mỹ./.
