Nguyễn Xuân Nghĩa và Đinh Quang Anh Thái - Giờ Giải Ảo ngày 220100209
Đó là "chính phủ liên hiệp ba thành phần"....
ĐQAThái: Đây là Chương trình Giờ Giải Ảo với ông Nguyễn Xuân Nghĩa do Đinh Quang Anh Thái thực hiện trên đài NVR 1190AM và trên mạng lưới điện toán toàn cầu kxmx.com cùng trang nhà của nhật báo Người Việt. Xin kính chào ông Nghĩa.
Thưa ông, trong chương trình chuyên đề của đài Á châu Tự do vào tuần trước, khi được hỏi về mô thức kinh tế chính trị của Trung Quốc và Việt Nam, ông có trả lời rằng, chúng tôi xin trích dẫn: " đó là sự kết hợp giữa tư tưởng Khổng nho, phương pháp tư bản và chủ nghĩa cộng sản dưới sự lãnh đạo độc tôn của một đảng xưng danh cách mạng. Việt Nam học mô thức này của Trung Quốc mà không nhìn ra sự lạc hậu của nó và sẽ thua kém nhiều nước Á châu khác."
Khi ông đề cập tới tư tưởng Khổng nho thì nhiều người có thể ngạc nhiên. Nhưng nếu nhớ lại là Trung Quốc đang đề cao Khổng tử và tinh thần Khổng nho - điển hình gần nhất là trong chiến dịch bài bác phim "Avatar" và xiển dương Khổng tử như một giá trị tư tưởng cao hơn thì người ta có thể thấy là chế độ Cộng sản Bắc Kinh quả là đang khai thác tinh thần Khổng cho nhu cầu chính trị của họ. Nhưng, liệu trường hợp Việt Nam có khác hay không? Kỳ này, có lẽ chúng ta sẽ đề cập tới vấn đề ấy, có vẻ rất xa xưa mà thật ra cũng vẫn là thời sự.
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Lãnh đạo Hà Nội chỉ học theo Bắc Kinh và bày đặt làm dáng chút đỉnh khi nói đến tư tưởng Hồ Chí Minh nhưng rồi cũng nhấn mạnh rằng ông Hồ có phong cách của một nhà nho chân chính! Hà Nội cũng dùng Khổng nho làm công cụ áp chế tư tưởng, vừa an toàn vì biện minh cho ác độc tài ngụy danh đạo đức xã hội, vửa phải đạo vì phù hợp với quan điểm hiện tại của Trung Quốc. Nhân đây, cũng cần nói ngay rằng vào cuối thời Cách mạng Văn hoá, sau khi Mao Trạch Đông loại bỏ Lâm Bưu năm 1971, Giang Thanh đã mở ra chiến dịch tố cáo Lâm Bưu và Không tử, gọi là "cuộc vận động Phi Lâm Phi Khổng, kéo dài trong hai năm 73-74.
- Các lãnh tụ chính trị độc tài thường có thói quen lợi dụng các tư tưởng phổ biến để biện minh cho quyền lực của họ. Hồ Chí Minh cũng học thói đó khi làm ra vẻ một ông đồ nho, một kẻ tiên phong đạo cốt và có khi bịp được dư luận Tây phương và một số trí thức khờ khạo của Việt Nam. Bây giờ, cả Trung Quốc và Việt Nam đều khai thác tư tưởng Khổng nho và trình bày đó như một giá trị tinh thần của Á châu mà thực chất vẫn chỉ là một Á châu lạc hậu.
ĐQAThái: Ông không có vẻ tin tưởng gì vào tư tưởng Khổng nho?
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Tư tưởng nào mà có nhiều người hưởng ứng thì tất nhiên cũng phải có giá trị của nó vào thời đại của nó. Nhưng, câu hỏi nên nêu ra là Khổng nho nào, do ai phổ biến và trong mục tiêu gì? Đây là một đề tài rất hấp dẫn mà mình cần giải ảo cho đến Tết Congo vẫn chưa hết. Tuy nhiên, nhìn từ thế kỷ 21 thì ta thấy rõ là tư tưởng Khổng nho như đã được độc quyền quảng bá tại nước ta từ thế kỷ 15 đến giờ thì có lẽ là không thích hợp. Nó biện minh cho tinh thần trọng nam khinh nữ, ngu dân và bảo vệ ách độc tài. Nó không cho phép phát huy tinh thần phê phán, hoài nghi, làm thui chột óc sáng tạo và không giúp cho sự tiến hoá của xã hội.
ĐQAThái: Chúng tôi rất hiểu quan điểm của ông, là sau khi giành được độc lập, các phần tử ưu tú nghĩa là Nho thần và trí thức nước ta đã nhắm mắt tự Hán hoá khi đề cao một tư tưởng độc tôn là Khổng nho nên xứ mình tụt hậu dần. Nhưng hình như là dân ta không chỉ có một dòng tư tưởng duy nhất mà cón biết học hỏi và áp dụng các tư tưởng khác, như của Phật giáo và Lão giáo. Vì vậy, dân ta mới có hệ thống tư tưởng gọi là Tam giáo đồng nguyên, là cả ba tôn giáo Nho Lão Phật đều được quảng bá, thậm chí còn hệ thống khoa cử của ta còn có các khoa thi tam giáo. Nhìn như vậy thì dân mình cũng có tinh thần đa nguyên và tổng hợp được nhiều tinh tuý cùa nhân loại chứ? Ông nghĩ sao về chuyện này?
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Đây lại là một chuyện cần giải ảo nữa.
- Những ai tin rằng dân ta có tinh thần gọi là "tam giáo đồng nguyên" thật ra vẫn đánh giá quá thấp khả năng lừa phỉnh cao độ của trí thức theo Khổng nho. Đấy là một huyền thoại tai hại về văn hoá vì ngụy trang tình trạng độc tôn văn hoá của Khổng nho. Bảo rằng dân ta có khả năng tổng hợp cả ba tôn giáo này là một cách tự ru ngủ rất tệ và trong hiện tại, nó chỉ có lợi cho chế độ cộng sản mà thôi. Chuyện "tam giáo" ấy cũng như chính phủ ba thành phần năm xưa vậy, với thành phần cộng sản nắm giữ phần chính chứ chẳng có đa nguyên hay liên hiệp gì cả.
ĐQAThái: Ông cứ hay nêu ra nhiều nghịch lý, nhưng có thể trình bày sự việc này cho rõ ràng được không?
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Trước hết, Khổng nho chỉ là một hệ thống tư tưởng, không là một tôn giáo. Theo định nghĩa thông thường, tôn giáo là một số niềm tin về tương quan nhân quả hay về bản chất hoặc mục tiêu của một số hiện tượng và từ niềm tin ấy, những người cùng tín ngưỡng có thể lập ra một số quy tắc thờ phụng bậc siêu nhiên ở trên và quy tắc hành xử ở dưới với người khác, cho nhân thế. Từ thời thượng cổ, như mọi dân tộc khác, dân ta vốn đã có những niền tin như vậy, và có thể thờ hòn đá, cây đa cây đề, thần sông, thần nước.... Thế rồi tùy cơ duyên mà niềm tin ấy được hệ thống hoá khi tiếp xúc với các tôn giáo của thế giới.
- Nhưng khi ấy, ta gặp hay một hiện tượng xã hội và chính trị là giải thích niềm tin siêu nhiên đó một cách hợp lý, có quy củ và chế độ chính trị thường mượn ngay uy lực siêu nhiên của mấy ông thần bà chúa ấy thành ra thế lực bảo vệ chế độ. Nôm na là muợn sức thần linh để khống chế người khác. Tại nước ta, tục thờ cúng tổ tiên của dân ta đã có từ thời lập quốc và là một phần căn bản của tín ngưỡng tâm linh trước khi dân ta bị ngàn năm Bắc thuộc và biết tới Khổng tử và cách hệ thống hóa chữ hiếu lồng vào chữ trung và cột thêm bằng phép tam cương, ngũ thường.
- Bản thân Khổng tử cũng dạy là người quân tử không nói về chuyện quỷ thần. Ông chỉ là một thày giáo và một nhà tư vấn quốc tế - một thứ consultant - thất nghệp và thất bại. Đời sau, có người tôn thờ ông ta vì đạo đức hay dụng ý chính trị, chứ không vì tôn giáo hay tín ngưỡng. Khổng nho thì chỉ thờ những người có công với vua và dân và cái công ấy lại cho các nho thần quyết định. Hiếu mới dân mà không là trung với vua thì vẫn là kẻ có tội!
ĐQAThái: Nhưng vì sao người ta vẫn đọc thấy trong sách sử và văn học lại chuyện "tam giáo đồng nguyên" của nước ta?
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Truyện này hơi dài vì thực tế lúc ban đầu của thời độc lập, người dân có tin vào ba hệ thống tín ngưỡng Phật, Lão và Nho lồng lên trên các khái niệm tâm linh đã có sẵn.
- Dân ta có theo Phật giáo, tiếp nhận trực tiếp từ Ấn Độ và lúc ban đầu còn nhiều ảnh hưởng của Mật tông. Dân ta cũng theo Lão giáo, nhưng là hình thái bình dân mà dân gọi là Đạo giáo, còn tầng lớp ưu tú thì nghiên cứu học hỏi về phép trường sinh hay thuật phong thủy. Nhưng quan trọng nhất, dân ta vẫn tiếp nhận hai tôn giáo ấy như triết lý sống. Thành phần có chức có quyền thì thiên dần về Khổng giáo vì đặc tính xã hội của nó, chủ yếu là vì những chỉ dạy của đạo Khổng về kỷ cương có lợi cho kẻ có học hay có quyền.
- Thứ hai, về mặt lịch sử thì quả là đời Lý, thời vua Lý Cao Tông có mở ra khoa thi tam giáo đầu tiên vào năm 1195. Việc thi cử ấy nối tiếp qua đời Trần nhưng đến đời Lê thì tam giáo gì cũng chỉ quy vào một là Khổng giáo thôi. Thi tam giáo là nhằm tuyển chọn những người thông hiểu cả đạo Nho, đạo Lão và đạo Phật để giúp vua trị nước. Nhưng rồi đạo Khổng đã lấn lướt hai tôn giáo kia để trở thành hệ thống tư tưởng độc tôn trong hơn năm thế kỷ. Phép xuất và xử của người xưa cứ chỉ lòng vòng trong hệ thống Khổng nho. Xuất là khi đem cái học từ Lục kinh lục nghệ để phò vua và xử là khi rút lui về dạy học mà dạy thì chỉ toàn dạy sách Thánh hiền của Khổng nho. Khi về già, một số người trong đó có thể ưa thích tư tưởng Phật giáo hay Lão trang để hưởng nhàn chứ cũng không coi đó là tôn giáo. Trong thế kỷ 20 mà ta còn được học về tam giáo như nền tảng văn hoá cùa mình thì có lẽ ta hiểu sai, hoặc gặp các ông thầy thiếu hiểu biết, hoặc cố tình nói nhảm!
ĐQAThái: Quý vị đang theo dõi chương trình Giờ Giải Ảo với ông Nguyễn Xuân Nghĩa. Như ông vừa trình bày là xưa kia ta có khoa thi tam giáo, thế vì sao mà hai tôn giáo kia lại bị loại dần trong chế độ để có hiện tượng độc tôn của Khổng giáo?
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Về trình độ tư tưởng thì ta có hiện tượng tự mãn nông cạn của nho thần. Tôi xin trích dẫn lời của thân phụ của thần tượng Ngô Thời Nhiệm của tôi, là ông Ngô Thời Sĩ, sử gia tiến bộ vào thời đại của ông ở cuối thế kỷ 18. Trong bộ Đại Việt Sử Ký Tiền Biên, khi nói về việc cho thi tam giáo vào đời Lý Cao Tông, Ngô Thời Sĩ viết như sau về tôn giáo, thi cử và về tư tưởng ưu việt của đạo Khổng:
"Người thi tam giáo tức là phải thông hiểu ba giáo Nho, Đạo, Thích, ai đỗ thì cho xuất thân. kể ra các bậc chân Nho xưa, cũng có người xét rộng đến trăm nhà, nghiên cứu về Lão Thích, cuối cùng họ cũng biết được Lão và Thích thì mờ mịt mông muội không thể nắm được mới quay lại tìm ở Lục kinh. Lục kinh tức là truyền đạo của Khổng tử, có đạo nghĩa về vua tôi, cha con, có lời dạy về quy tắc của vận vật và luân thường của nhân dân, bản lĩnh tôn chỉ của nó chỉ ở đâu "duy tính duy nhất" mà thôi, khiến cho người đã theo Nho lại thông cả Đạo và Thích".
Đấy là một lý luận về xã hội và chính trị hơn là văn hóa hay tôn giáo và cho thấy sự độc tôn của Khổng nho, và Lão giáo hay Phật giáo chỉ là vật trang trí cho ưu thế bất khả tư nghị của Khổng kho. Nghĩa là một hệ thống xây dựng độc quyền chân lý rất tai hại.
ĐQAThái: Từ chuyện xưa qua chuyện nay, ông cho rằng khi đề cao tư tưởng Khổng nho thì người thấp chỉ muốn tiếp tục duy trì quyền uy của gia trưởng, của đàn ông, trên đàn bà. Và những người lãnh đạo ở trên thì chỉ khai thác Khổng nho làm cái vòng kim cô chụp lên đầu thiên hạ mà thôi?
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Tam cương, ngũ thường, tam tòng, tứ đức là một chuỗi dây rất chặt để cột đàn bà vào việc phục tòng đàn ông, dù là con trai, và để cột đàn ông vào việc phục tòng nhà vua mà họ coi là con của Trời, là Thiên tử. Đấy là một hệ thống áp chế con người mà chính Khổng tử cũng chẳng nghĩ ra khi còn sống rồi được hệ thống hoá từ thời Hán Vũ Đế về sau.
